4. Sistematica della vegetazione marina
La sistematica o sintassonomia (quella delle
specie è idiotassonomia) della vegetazione marina è stata definita in maniera
completa solo recentemente e soltanto per il Mediterraneo presso la Scuola di
Catania (del Prof. Giaccone).
La sua introduzione risale a Braun-Blanquet, che
si occupò della vegetazione ad Angiosperme marine. Importanti contributi sono
stati portati da Molinier (sulla vegetazione della Corsica) e da Pignatti
(sulla vegetazione della Laguna Veneta). Pochi altri contributi fitosociologici
al di fuori del Mediterraneo sono stati realizzati per il Mare del Nord (da Den
Hartog) e per le Isole Canarie (da Gil Rodriguez et al., 1980).
Fonti principali:
Giaccone G., Alongi
G., Cossu a., Di Geronimo R. & Serio D. (1993) - La vegetazione marina
bentonica del Mediterraneo: I. Sopralitorale e mesolitorale. Proposte di
aggiornamento. Boll. Acc. Gioenia Sci. Nat., Catania, 26 (341): 145-172
Giaccone G., Alongi
G., Pizzuto F., Cossu A. (1994) - La vegetazione marina bentonica fotofila del
Mediterraneo: II. Infralitorale e Circalitorale. Proposte di aggiornamento.
Boll. Acc. Gioenia Sci. Nat. Catania, 27: 111-157
Giaccone G., Alongi
G., Pizzuto F., Cossu A. (1994) - La vegetazione marina bentonica sciafila del
Mediterraneo: III. Infralitorale e Circalitorale. Proposte di aggiornamento.
Boll. Acc. Gioenia Sci. Nat. Catania, 27: 201-227
Giaccone G. & Di
Martino V. (1997) - Inquadramento fitosociologico ed ecologia della vegetazione
a caulerpe in Mediterraneo. Atti del Convegno S.O.S. Caulerpa ? Introduzione di
nuove specie nel Mediterraneo e compatibilità con quelle presenti. Cagliari 25
Novembre 1996: 69-86.
Marino G., Di Martino
V., Giaccone G. 1998 (1999) - La
vegetazione marina nella Penisola Maddalena (Siracusa, Sicilia S - E).
Boll. Accad. Gioenia Sci. Nat., Catania 31 (354): 235-287.
Sistematica della vegetazione marina del
Mediterraneo
Sopralitorale e Mesolitorale. Vegetazione su fondi rocciosi e/o
duri.
CLASSE: ENTOPHYSALIDETEA Giaccone 1993.
Car.
class. Brachytrichia quojii
OrdINE: Entophysalidetalia deustae Ercegovic 1932.
Car.
ord. Microcoleus lyngbyaceus
All. Entophysalidion
deustae Ercegovic 1932.
Car. all. Microcoleus lyngbyaceus
1 Ass. Entophysalidetum deustae
Berner 1931.
Car. ass. Entophysalis deusta
Mastigocoleum
testarum
Calothrix
crustacea
Verrucaria
symbalana
Verrucaria
maura
OrdINE: BANGIETALIA ATROPURPUREAE Giaccone
1993.
Car.
ord. Hapalosporangidion macrocarpum
All. Bangion atropurpureae Giaccone
1993.
Car. all. Hapalosporangidion macrocarpum
2 Ass. Bangietum atropurpureae
Giaccone 1993.
Car. ass. Bangia atropurpurea
Ulothrix flacca
3 Ass. Porphyretum leucostictae
Boudouresque 1971
Car. ass. Porphyra leucosticta
Scytosiphon
simplicissimus
Polysiphonia
sertularioides
4 Ass. Nemalio-Rissoelletum
verruculosae Boudouresque 1971
Car. ass. Rissoella verruculosa
Nemalion
helminthoides
Audouinella
nemalionis
5 Ass. Polysiphonio-Lithophylletum papillosi Marino, Di Martino e
Giaccone 1999
Car.
ass.: Lithophyllum papillosum
Polysiphonia opaca
Polysiphonia sertularioides
ORDINE:
RALFSIETALIA VERRUCOSAE Giaccone 1993.
Car.
ord. Ralfsia verrucosa
Nemoderma tingitanum
Gastroclonium clavatum
Corallina elongata
All.
Ralfsion verrucosae Giaccone 1993.
Car.
all. Ralfsia verrucosa
Nemoderma
tingitanum
Gastroclonium clavatum
Corallina elongata
6
Ass. Lithophylletum byssoidis Giaccone 1993.
Car. ass. Lithophyllum byssoides
Chaetomorpha
mediterranea
Laurencia
papillosa
Pterocladiella
melanoidea
Lophosiphonia
cristata
Taenioma nanum
Subass.
Lithophylletosum trochanteris Marino, Di Martino, Giaccone 1999
Sp.
diff.: Lithophyllum trochanter
7 Ass. Ceramio-Corallinetum
elongatae Pignatti 1962
Car. ass. Ceramium
ciliatum
Ceramium rubrum v. barbatum
Gelidium pusillum
Antithamnion
cruciatum
Ceramium diaphanum
v. diaphanum (con ris.)
8 Ass.
Fucetum virsoidis Pignatti 1962
Car. ass. Fucus virsoides
Enteromorpha
flexuosa
Schizothrix
calcicola
Gelidium
pusillum
Gelidium spathulatum
9 Ass. Phymatolithetum lenormandii Giaccone 1993.
Car.
ass. Phymatolithon lenormandii
Cruoriella
armorica
Hildenbrandia rubra
Gymnothamnion
elegans
10 Ass. Enteromorphetum compressae (Berner 1931) Giaccone 1993
Car.
ass. Enteromorpha compressa
Callithamnion
granulatum
Cladophora
pellucida
Blidingia minima
Infralitorale
e Circalitorale.
Vegetazione
fotofila e/o di strato elevato su fondi rocciosi e/o duri.
CLASSE: Cystoseiretea
Giaccone 1965
Car. Class.: Jania rubens
Lithophyllum
incrustans
Padina
pavonica
Dasycladus
vermicularis
Dictyota
fasciola v. repens
Laurencia
obtusa
Acetabularia
acetabulum
Pseudolithoderma adriaticum
Erythrocystis montagnei
Amphiroa
rigida
Liagora
viscida
OrdINE: Cystoseiretalia
Molinier 1958 emend. Giaccone 1994
Car. Ord.: Jania rubens
Lithophyllum
incrustans
Padina
pavonica
Dasycladus
vermicularis
Dictyota
fasciola v. repens
Laurencia
obtusa
Acetabularia
acetabulum
Pseudolithoderma
adriaticum
Erythrocystis montagnei
Amphiroa
rigida
Liagora
viscida
All. Cystoseirion crinitae Molinier 1958
Car.
All.: Jania rubens
Lithophyllum
incrustans
Padina
pavonica
Dasycladus
vermicularis
Dictyota
fasciola v. repens
Laurencia
obtusa
Acetabularia
acetabulum
Pseudolithoderma
adriaticum
Erythrocystis montagnei
Amphiroa
rigida
Liagora
viscida
1 Ass. Cystoseiretum strictae Molinier 1958
Car. Ass.: Cystoseira
amentacea v. stricta
Feldmannia
paradoxa
Subass. Cystoseiretosum tamariscifoliae Giaccone 1972
Sp.
diff.: Cystoseira tamariscifolia
Mesophyllum
lichenoides
Saccorhiza
polyschides
Phyllariopsis
brevipes
Asparagopsis
armata
Schyzimenia
dubyii
Desmarestia
ligulata
Halurus
equisetifolius
2 Ass. Dasycladetum vermicularis Mayhoub 1976
Car.
Ass.: Dasycladus vermicularis
Polysiphonia
ferulacea
3 Ass. Sargassetum vulgaris Mayhoub 1976
Car.
Ass.: Sargassum vulgaris
S.
trichocarpum
4
Ass. Cystoseiretum crinitae Molinier 1958
Car. Ass.: Cystoseira
crinita
Sphacelaria
cirrosa
Stypocaulon
scoparium
Cladostephus
spongiosus f. verticillatus
Anadyomene
stellata
Subass.
Alsidietosum helmintochortonis Molinier 1958
Sp. diff.: Alsidium helmintochorton
Subass. Cystoseiretosum compressae Molinier 1958
Sp.
diff.: Cystoseira compressa
Subass.
Stypocauletosum scoparii Boudouresque 1971
Sp.
diff.: Stypocaulon scoparium
Subass. Halopitetosum
incurva Boudouresque 1971
Sp. diff.: Halopitys incurva
Dipterosiphonia
rigens
Subass. Gelidietosum spinosi hystricis Marino,
Di Martino e Giaccone 1999
Sp.
diff.: Gelidium spinosum v. hystrix
5 Ass. Cystoseiretum barbatae Pignatti 1962
Car.
Ass.: Cystoseira barbata
Halymenia
floresia
Gracilaria
bursa-pastoris
Hypnea
musciformis
Nemastoma
dichotoma
Ceramium diaphanum v. diaphanum
C.
diaphanum v. strictum
C.
diaphanum v. lophophorum
Bonnemaisonia
asparagoides
6
Ass. Trichosoletum myurae Mayhoub
1976
Car. Ass: Liagora farinosa
Trichosolen myura
Hydroclathrus
clathratus
7 Ass. Herposiphonio-Corallinetum elongatae
Ballesteros 1988
Car. Ass.: Herposiphonia
secunda f. tenella
Corallina
elongata
8 Ass. Cystoseiretum sauvageauanae Giaccone
1994.
Car. Ass.: Cystoseira
sauvageauana
C.
schiffneri f. tenuiramosa
Stilophora
rhizodes
9 Ass.
Chaetomorpho-Valonietum
aegagropilae Giaccone 1974.
Car.
Ass.: Valonia aegagropila
Chaetomorpha
linum
10 Ass. Gracilariopsetum longissimae Giaccone
1974.
Car.
Ass.: Gracilariopsis longissima
11 Ass. Cladophoro-Rytiphloeetum tinctoriae
Giaccone 1994.
Car.
Ass.: Cladophora echinus
Rytiphloea
tinctoria
12 Ass.
Myrionemo-Giraudietum sphacelarioidis Van der Ben 1971
(nel Posidonietum oceanicae Molinier 1958)
Car.
ass.: Myrionema orbiculare
Giraudia sphacelarioides
Cladosiphon
cylindricus
C. irregularis
Miriactula
gracilis
Chondria
mairei
Spermothamnion flabellatum.
13 Ass Microdictyetum tenuii Giaccone & Di Martino 1995
(nel Caulerpetum racemosae Giaccone & Di
Martino 1995)
car. ass.: Microdictyon tenuius
Champia
parvula
Halodictyon
mirabile
Lejolisia mediterranea.
14 Ass Laurencietum microcladiae Giaccone & Di Martino1995
(nel Caulerpetum taxifoliae mexicanae
Giaccone & Di Martino
1995)
car.
ass.: Laurencia microcladia
Aglaothamnion
byssoides
Crouania
attenuata.
15 Ass Acrothamnietum preissii Di Martino & Giaccone1997
(nel Caulerpetum taxifoliae
taxifoliae Di Martino & Giaccone 1997 e nel Caulerpetum proliferae Giaccone & Di Martino 1997)
car.
ass.: Acrothamnion preissii
Womersleyella
setacea.
All.
Sargassion hornschuchii Giaccone 1973
Car. All.: Sargassum hornschuchii
Codium
bursa
Spatoglossum solieri
Zanardinia prototypus
Zonaria tournefortii
16
Ass. Cystoseiretum spinosae Giaccone 1973
Car.
Ass.: Cystoseira spinosa
C. schiffneri v. latiramosa
Valonia
macrophysa
Halopteris
filicina
Dictyota
dichotoma v. intricata
17
Ass. Cystoseiretum zosteroidis Giaccone 1973
Car. Ass.:
Cystoseira zosteroides
Arthrocladia
villosa
Sporochnus pedunculatus
Polysiphonia
foeniculacea
Subass. Laminarietosum rodriguezii Giaccone 1973
Sp.
diff.: Laminaria rodriguezii
18
Ass. Cystoseiretum usneoidis Giaccone 1972
Car. Ass.: Cystoseira
usneoides
Laminaria
ochroleuca
Phyllariopsis
purpurascens
Ulva olivascens
Callophyllis
laciniata
Phyllophora
heredia
Subass. Laminarietosum ochroleucae Giaccone 1994.
Sp.
diff.: Laminaria ochroleuca
Lithothamnion philippi
19
Ass. Cystoseiretum dubiae
Furnari, Cormaci, Scammacca & Battiato 1977
Car.
Ass.: Cystoseira dubia
Nitophyllum
tristromaticum
Kallymenia
patens
Aggruppamenmto a Cystoseira corniculata Giaccone 1968.
Car.:
Cystoseira corniculata
Vegetazione di ambienti alterati su fondi rocciosi e/o duri.
Ordine: Ulvetalia Molinier 1958
Car. Ord.: Ulva
laetevirens
Spermothamnion
irregulare
Gymnogongrus
griffithsiae
All. Ulvion laetevirentis Berner 1931
Car. All.: Ulva laetevirens
Spermothamnion irregulare
Gymnogongrus griffithsiae
20 Ass. Ulvetum laetevirentis
Berner 1931
Car. Ass.: Enteromorpha
linza
Pterosiphonia
parasitica
Ulva
laetevirens
21 Ass. Pterocladiello-Ulvetum
laetevirentis Molinier 1958
Car. Ass.: Pterocladiella
capillacea
Colpomenia
sinuosa
Chondracanthus
acicularis
Nitophyllum
punctatum
Ulva laetevirens
22
Ass. Dictyopteretum polypodiodis Berner 1931
Car.
Ass.: Dictyopteris polypodioides
23
Ass. Ceramietum rubri Berner 1931
Car.
Ass.: Ceramium rubrum
24
Ass. Corallinetum officinalis Berner 1931
Car.
Ass.: Corallina officinalis
Vegetazione ad Angiosperme marine su sabbie o
fango nel Mesolitorale e nell'Infralitorale.
CLASSE: Zosteretea
Pignatti 1953
Car. Class.: Zostera
noltii
Ordine: Zosteretalia Bèguinot 1941
Car. Ord.: Zostera
noltii
All. Zosterion Braun-Blanquet & Tüxen
1943
Car. All.: Zostera noltii
25
Ass.: Posidonietum oceanicae Molinier
1958
Car.
Ass.: Posidonia oceanica
26
Ass. Cymodoceetum nodosae Giaccone e Pignatti 1967
Car.
Ass.: Cymodocea nodosa
27 Ass. Zosteretum marinae Pignatti 1962
Car.
Ass.: Zostera marina
28
Ass. Zosteretum noltii Pignatti 1953
Car.
Ass.: Zostera noltii
Aggruppamento
ad Halophila stipulacea Giaccone 1968
Car.:
Halophila stipulacea
Vegetazione
a rizofite algali su sabbie e fango nell'Infralitorale e nel Circalitorale.
Classe Caulerpetea
Giaccone & Di Martino 1997
Tipo
nomenclaturale Caulerpetalia Giaccone
& Di Martino 1997
Car.
class.: Caulerpa prolifera e Caulerpa racemosa
Ordine
Caulerpetalia Giaccone & Di
Martino 1997
Tipo
nomenclaturale Caulerpion
Giaccone & Di Martino 1997
Car.
ordine: Caulerpa prolifera e Caulerpa racemosa
Alleanza
Caulerpion Giaccone & Di Martino
1997
Tipo
nomenclaturale: Caulerpetum racemosae Giaccone & Di Martino 1995
Car.
all.:Caulerpa prolifera
Caulerpa racemosa
1
Ass. Caulerpetum racemosae Giaccone
& Di Martino 1995
Car.
Ass.: Caulerpa racemosa
2
Ass. Caulerpetum taxifoliae mexicanae
Giaccone & Di Martino 1995
Car.
Ass.: Caulerpa taxifolia ecad mexicana
3 Ass. Caulerpetum
scalpelliformis Mayoub 1976 emend Giaccone & Di
Martino 1995
Car.
Ass.: Caulerpa scalpelliformis
Schizotrix arenaria
4 Ass. Caulerpetum
taxifoliae taxifoliae Di Martino & Giaccone 1997
Car.
Ass.: Caulerpa taxifolia ecad taxifolia
5 Ass. Caulerpetum
proliferae Di Martino & Giaccone 1997
Car.
Ass.: Caulerpa prolifera
Infralitorale
e Circalitorale.
Vegetazione
sciafila e/o di sottostrato su fondi rocciosi e/o duri.
Classe: Lithophylletea
Giaccone 1965 emend. Giaccone 1994
Car. Classe: Lithophyllum stictaeforme
Peyssonnelia rubra
Peyssonnelia inamoena
Rhodymenia ardissonei
Ordine: Rhodymenietalia Boudouresque 1971 emend. Giaccone 1994
Car.
Ord.: Botryocladia botryoides
Cutleria chilosa
Eupogodon planus
Mesophyllum
lichenoides
Nereia
filiformis
Phyllophora
crispa
Rhodymenia
ardissonei
Valonia macrophysa
All.: Schotterion nicaeensis Boudouresque &
Cinelli 1971 emend. Giaccone 1994
Car.All.:
Lomentaria clavellosa
Cruoria cruoriaeformis
Griffithsia flosculosa
Lomentaria articulata
1 Ass.: Schotteretum
nicaeensis Berner 1931
Car. Ass.: Gymnogongrus
crenulatus
Schottera
nicaeensis
2 Ass.: Rhodymenietum ardissonei Pignatti 1962
Car.
Ass.: Chondracanthus acicularis
Rhodophyllis divaricata
Rhodymenia
ardissonei
3 Ass.: Pterothamnio-Compsothamnietum thuyoidis Boudouresque, Belsher & Marcot-Coqueugniot 1977
Car.
Ass.: Compsothamnion thuyoides
Pterothamnion crispum.
All.:
Peyssonnelion squamariae Augier & Boudouresque 1975 emend. Giaccone
1994
Car. All.: Botryocladia botryoides
Cutleria
chilosa
Eupogodon planus
Mesophyllum lichenoides
Nereia filiformis
Phyllophora crispa
Valonia
macrophysa
4 Ass.: Flabellio-Peyssonnelietum squamariae Molinier 1958
Car.
Ass.: Flabellia petiolata
Peyssonnelia squamaria
Osmundaria volubilis
Subass.:
Osmundarietosum volubilis Serio & Pizzuto 1992
Sp.
diff.: Osmundaria volubilis
5 Ass.: Halymenietum floresiae Giaccone & Pignatti 1967
Car. Ass.: Alsidium
corallinum
Boergeseniella
fruticulosa
Chrysimenia ventricosa
Cladophora prolifera
Halarachnion ligulatum
Halymenia floresia
Scinaia furcellata
Sphaerococcus coronopifolius
Thuretella schousboei
6 Ass.: Rhodymenio-Codietum vermilarae Ballesteros 1989
Car.
Ass.: Aglaothamnion tripinnatum
Codium
vermilara
Rhodymenia
ardissonei
Spermothamnion flabellatum
Ordine: Lithophylletalia Giaccone 1965
Car.
Ord.: Halimeda tuna
Peyssonnelia polymorpha
Peyssonnelia rosa-marina
Polysiphonia sanguinea
Rhodymenia pseudopalmata
All.: Lithophyllion stictaeformis Giaccone 1965
Car.
All.: Halimeda tuna
Peyssonnelia polymorpha
Peyssonnelia rosa-marina
Polysiphonia sanguinea
Rhodymenia pseudopalmata
7 Ass.: Lithophyllo-Halimedetum tunae Giaccone 1965
Car. Ass.: Halimeda
tuna
Lithophyllum stictaeforme
8 Ass.: Rodriguezelletum
strafforellii Augier & Boudouresque 1975
Car. Ass.: Blastophysa rhizopus
Ceramium
bertholdii
Polysiphonia subulifera
Rodriguezella pinnata
Rodriguezella
strafforellii
Spermothamnion johannis
Sphacelaria plumula
9
Ass.: Phymatholitho-Lithothamnietum corallioidis Giaccone 1965
Car.
Ass.: Lithothamnion corallioides
Phymatholithon calcareum
Nota:
Esiste
nel Mediterraneo e nei mari italiani ancora un gruppo poco numeroso di
aggruppamenti vegetali che necessitano ulteriori rilevamenti per essere
compiutamente caratterizzati al fine di una loro valida descrizione. Non sono
qui segnalate alcune associazioni vegetali (studiate dai botanici terrestri) di
ambienti salmastri perché non contengono Angiosperme ed alghe marine tra le
specie caratteristiche.